DHIMBJA        kapitulli  I

     Amarda i jepte biçikletës e menduar. Kishte pothuajse pesë javë pa e parë Arbrin, dashurinë e madhe dhe të vetme të jetës së vet. Por, nuk ishte vetëm largësia prej tij që i bënte tmerrësisht keq. Ajo ndjehej në faj. Arbri ishte mbyllur mes hekurave të burgut dhe e priste me padurim, si i eturi një pikë ujë mes shkretëtirës. Atij i  dukej se kishte kaluar një shekull pa e parë Amardën. Me siguri ëndërronte dhe shpresonte se ajo do bënte diçka, madje gjithçka për ta nxjerrë prej andej. Në realitet, Amarda s’kishte mundur të bënte absolutisht asgjë.

     S’arriti të gjente qoftë edhe një provë të vetme, që t’i sugjeronte  të ndiqte ndonjë pistë, e cila do detyronte autoritetet të rihapnin çështjen. Hë për hë konsiderohej një çështje e mbyllur. S’kishte si të ndodhte ndryshe, përderisa Arbri po paguante për vrasjen e Klarës, që kishte ndodhur vetëm pak kohë më parë. A ishte në të vërtetë ai fajtori? E ç’rëndësi mund të kishte kjo për autoritetet? Ekzistonin aq shumë dosje me çështje të pazgjidhura, saqë rasti për të cilin po flasim mund të renditej ndër më të suksesshmit.

      Por, më e keqja ishte se Amarda s’kishte as idenë më të vogël se nga duhej t’ia niste. Shqisa e gjashtë,  për fat të  keq, këtë  herë  e kishte lënë  në  baltë. Dhe sikur të gjitha këto të mos mjaftonin, ajo s’e dinte kur mund të shkonte në Tiranë për të takuar Arbrin.  Ishte duke përjetuar periudhën më të dhimbshme e njëkohësisht më të turbullt të të gjithë jetës së vet.

     Nëse e pyesje se ç’kishte ndër mend, as vetë s’dinte të përgjigjej. Kohët e fundit, jo vetëm mendimet i kishte të turbullta, por edhe vështrimin, madje ndonjëherë edhe dëgjimin s’e kishte të qartë. Mati disa herë presionin e gjakut te infermjeria, e cila punonte në ambulancën e fshatit të saj, por parametrat rezultonin brenda normës. Infermierja i sugjeroi një vizitë te neurologu. Prej vitesh tashmë mjekë e infermierë kur s’arrinin në një diagnozë bindëse e mbyllnin bisedën me një rekomandim të tillë. Ishte një lehtësim i vërtetë për ta.

     Amarda pati përshtypjen sikur infermierja i kishte thënë në një mënyrë delikate, se ishte duke u çmendur. A nuk është pak a shumë ky koncepti që kemi të gjithë për konsultën me neurologun? Madje, një pjesë prej nesh e quajnë edhe psikopatolog, duke qenë të vetëbindur plotësisht se kanë bërë një përcaktim të saktë.

     Ku ta gjeje vdekjen përpara çmendurisë! I kujtohej mirë se ishte e vetmja gjë prej së cilës gjyshja e saj kishte  frikë në vitet e fundit të jetës. Vdekjes as që i druhej, madje e shihte si një hallkë natyrale të jetës, hallkën e radhës. Paçka se ishte hallka e fundit, për të nuk krijonte ndonjë lloj paniku. Më pas do të vinte qetësia dhe prehja. E parafytyronte shpesh kështu përjetësinë me mendjen e vet. Ishte aq e qetë kur ua komunikonte të tjerëve, saqë pothuajse të gjithë mbesnin gojëhapur nga habia.

     Si ishte e mundur që gjyshja shfaqej vazhdimisht aq gjakftohtë dhe nuk i druhej vdekjes? A mund të jetë njeriu kaq mendjehapur për të pranuar lehtësisht faktin që një ditë i duhet të largohet përgjithmonë nga kjo botë?

     Amarda ishte mësuar tashmë  të  mos merrte nga vetja përgjigje bindëse për një pjesë të mirë të pyetjeve që  i vinin ndër mend. Të  jetosh pranë  një  njeriu për shumë  vite nuk mjafton për ta kuptuar. Atëherë duhej diçka tjetër veç kohës, diçka që asaj i mungonte. Sa shumë ishte orvatur për ta gjetur! Ç’mund të ishte vallë?

     Sapo arriti te porta e kishës frenoi lehtësisht dhe po në këtë mënyrë zbriti prej biçikletës. E mbështeti pas kangjellave rrethuese dhe mori prej koshit mbajtës që gjendej në pjesën para timonit diçka të mbështjellë me gazetë. Për disa çaste shtriu vështrimin mbi varret që ndodheshin përreth kishës dhe sigurisht brenda rrethimit.

    -Jo vetëm të gjallët, por edhe të vdekurit janë vendosur brenda hekurave, sikur do rebelohen dhe do ikin prej këtej. Duket sikur njeriu është i dënuar të vuajë në këtë jetë, por edhe përtej saj. A ekziston ndokund një vend, ku njerëzit të gjejnë prehjen e shumëdëshiruar?

     Amarda mendonte kështu pareshtur dhe i drejtonte vetes pyetje pak a shumë të kësaj natyre. Më kot konsumonte ingranazhet në mendjen e vet. Pyetje të tilla s’kishin marrë ndonjëherë nga askush përgjigje të pakontestueshme. Sidoqoftë, ndoshta janë vetë rrethanat që e shtyjnë mendjen e njeriut drejt përsiatjeve të lodhshme dhe të pafundme. Ndër pyetjet më sfilitëse rezultojnë ato që kërkojnë përse-në e ekzistencës sonë, të vdekjes dhe të gjithçkaje që ndodh brenda, apo përreth nesh, por që për fat të keq është  plotësisht jashtë vullnetit tonë. 

      Qysh prej vdekjes së të atit shkonte çdo pasdite në varreza për t’i ndezur një qiri, në mënyrë që shpirti i tij të ishte i qetë kudo të kishte shkuar. Priste atje që të mos e fikte era, por të digjej plotësisht.  Nëse ndodhte që të fikej e rindizte, duke menduar se kishte bërë mirë që s’ishte larguar. Ende mund t’ia dilte mbanë të bënte diçka, të paktën kështu mendonte. Megjithëse diçka fare të vogël dhe kush e di nëse ishte aspak, apo qoftë edhe fare pak e rëndësishme. Nëse do të ishte kjo e fundit, ia vlente çfardolloj përpjekjeje.

     Ndonjëherë harrohej për orë të tëra duke i ngulur sytë dheut të njomë mbledhur pirg mbi varrin e të atit, apo qivureve që lartësoheshin ftohtësisht mbi eshtrat e gjyshërve që e kishin rritur. Koha ndalej. E ç’rëndësi mund të kishte për Amardën nëse akrepat rrotulloheshin, apo jo? Asgjë e re nuk ndodhte, madje ajo kishte reshtur së shpresuari. Lodhja e pamatë  nga pritja  kishte shkuar dëm. Ishte pothuajse gati të dorëzohej pa kushte. E ç’mund të bënte tjetër?

    I dukej e padrejtë dhe mizore që rrugëtimi i jetës së njeriut të finalizohej kështu. Edhe gjyshja e kishte pasur gabim që e mendonte vdekjen aq të natyrshme. Përkundrazi, nga gjithçka që i ndodhte njeriut kjo ishte më mizorja, më e pahijshmja dhe njëkohësisht më  e panatyrshmja. Përfundimisht, mendonte se kjo botë qe gatuar mbrapsht qysh prej zanafillës së saj.

     Nuk i hiqej nga mendja varrimi i të atit. Ishte lodhur së dëgjuari fjalët “përcjellje për në banesën e fundit”. Mund të dëgjonte dhe të përdorte gjithë eufemizmat e kësaj bote, por nuk do kishin ndonjë vlerë.  S’do ia dilte mbanë të ndryshonte, as atë që kishte ndodhur e as dhimbjen e përligjur që ndjente. Mendja, vazhdimisht  dhe pashmangshmërisht i vraponte drejt kujtimit më të hidhur të jetës së vet.

     I qenë drejtuar disa zëra njëherësh, duke i thënë  se duhej të hidhte patjetër dhe  me duart e saj mbi arkëmortin e të atit. Aq e pafuqishme, madje e pazonja ishte ndjerë për të kundërshtuar, saqë zërat e shumtë, të cilët krijonin korin që  stononte  njëzëri, ia dolën mbanë ta bindnin, sikur të  qenë  zëra hipnotikë. Në mënyrë të pavetëdijshme u vendos nën pushtetin e tyre. U kërrus, u ul. Mori dhe me të dyja duart njëherësh, mandej e hodhi një metër e ca nën sipërfaqen ku kishte vendosur këmbët, mbi arkëmortin e të atit.                              

     S’arrinte të shquante në e kishte ende trurin e saj në brendësi të kokës së saj dhe shpirtin e saj në brendësi të trupit të saj. Diçka duhej t’i kishte ndodhur. S’ishte në gjendje të bënte ndonjë përcaktim të saktë. Ngjante  shumë me zhvendosjet tektonike! Dëmet ishin të pandreqshme.

     Menjëherë më  pas mori një  pozë të  palëvizshme dhe një  pamje të  shtangët. Sapo kishte kryer veprimin më të shëmtuar e më makabër të të gjithë jetës së saj. Pati përshtypjen se të atit iu zu fryma. Edhe vetë Amarda ndiente t’i mungonte oksigjeni në mushkëri. Si kishte mundur të bënte diçka aq të pashpirt? Kishte vepruar gabim. Bëhej fjalë për një gabim të pashlyeshëm, nga pesha e të cilit nuk do të lehtësohej kurrë.

      Presionet vijuan. Zërat hipnotikë sulmonin pa mëshirë gjithë qenien e saj. Duhej të hidhte përsëri dhe. Edhe  dy herë të tjera. Numri duhej të arrinte patjetër në tre. Me sa dukej, për këdo tjetër përveç Amardës rregullat e pashkruara ishin më se të natyrshme për t’u zbatuar. Për pjesën më të madhe të të pranishmëve ishte një veprim që përsëritej kush e di për të satën herë në jetën e tyre. Të paktën së jashtmi dukej sikur nuk u bënte më  përshtypje. Si mund të shndërroheshin krijesa të tilla njerëzore, të pajisura me mendje dhe shpirt në diçka që ajo e kishte para syve dhe që dashur pa dashur i ngjallte një neveri të pamatë? Ndoshta nuk ishte për faj të tyre. Por, Amarda tashmë ia kishte pranuar vetes se bota ishte gatuar mbrapsht qysh prej zanafillës.

     U habit kur pa se disa prej të pranishmëve në vend të duarve po përdornin lopatën. Ndjeu që lëkura në gjithë sipërfaqen e trupit iu bë mornica-mornica dhe iu përshkua nga një dridhërimë me epiqendër në labirintet më të thella të qenies së vet. S’ishte nevoja për ndonjë lloj ndriçimi të veçantë, që të kuptonte se ndodhej përpara një mizorie të pashpirt.  Sikur ajo lopatë ta kishte goditur në trup, me siguri do kishte ndjerë më pak dhimbje. Sërish zërat hipnotikë i flisnin, e nxisnin për të vepruar. Kjo ishte pashpirtësi. A e kishin me gjithë mend ata zëra, ai kor i shëmtuar? Mos ishin duke u tallur në një situatë të tillë?

     Si mund të hedhësh dhe  për ta mbuluar një herë e mirë njeriun që të ka dhënë jetën, që të ka rritur, që të ka dashur, që ka bërë çfardolloj sakrifice për ty? Kjo duhej të ishte patjetër një ëndërr e keqe, një mankth prej të cilit Amarda duhej të zgjohej një sekondë e më parë. As shpirti dhe as mendja e saj nuk mund të përballonin përsëritjen e mandej ripërsëritjen e një veprimi të tillë.

     Ishte gati të zgjaste duart dhe ta merrte mbrapsht  dheun që kishte hedhur mbi arkëmortin e të atit. Ndoshta kjo do t’i lehtësonte të dy. Por, jeta di të jetë mjaft mizore. Të paktën Amardës ia kishte vërtetuar këtë herë pas here. Shpesh, jeta na dikton të bëjmë të kundërtën e asaj që mendojmë dhe ndiejmë. Dhe ne vijojmë të jetojmë me frikën dhe ankthin që na ngjallin grackat e saj të pafundme. 

     E dërrmuar dhe e pafuqishme për të bërë diçka, me vështrimin që po i mjergullohej i gjithi, u këput e tëra dhe pothuajse u rrëzua. Në atë kohë ndjeu se e mbërthyen fort në të dy krahët. Ishin dy shoqet e saj, Ajla dhe Bora. Pothuajse e ngritën peshë dhe e mbështetën pas trupave të tyre.

     Pak nga pak mjegullimi i shikimit po davaritej dhe ajo nisi të shihte pothuajse qartë. Disa metër më tej, pak të veçuar nga të tjerët shqoi Gerin. Ai u bëri shenjë dy vajzave që e mbanin për krahu. Ato u përpoqën që ndihma që po i jepnin shoqes së tyre të ishte sa më e dobishme për të dhe njëkohësisht sa më pak e dukshme në sytë e të tjerëve. Mendoi se kishte gjasa që edhe më parë ato të kishin vepruar sipas këshillimit me sy të Gerit.

     I vinte inat, madje ishte gati të plaste, të hante veten me dhëmbë që të mos pranonte  se ai e kishte ndihmuar. Ç’do të kishte ndodhur me trupin e babait të saj sikur të mos qe ai? Nuk kishte forca të parafytyronte se ç’gjë e tmerrshme mund të kishte ndodhur. Më pas duhej së paku ta falënderonte. Tanimë i detyrohej shumë.

     I kujtoheshin mjaft mirë fjalët e gjyshes: Kush i mbyll sytë njeriut tonë të dashur s’ka të paguar as në këtë jetë e as në tjetrën. Herët a vonë, në një mënyrë, apo në një tjetër, ajo duhej ta shpërblente me një të mirë Gerin. Mirënjohja ndaj tij ishte një barrë me peshë tmerrësisht të madhe. Me zor priste të çlirohej prej saj. Shpresonte vetëm që mirësia që do bënte ndaj tij të mos dëmtonte askënd. Me jetën që bëntë Geri kjo dukej e pamundur.

     Të gjithë të pranishmit ishin gati t’i pohonin njëzëri se Geri ishte sjellë me Sokolin njësoj sikur të ishte i biri, pikërisht në atë kohë që ai më shumë se kurrë kishte pasur nevojë për ndihmë. Gjithë këto mendime po e torturonin pa mëshirë. S’arrinte të shquante ku përfundonte ajo dhe ku nisnin të tjerët. As hapësirat boshe s’ishte në gjendje t’i shquante si të tilla. Kishte përshtypjen se kufijtë nuk ekzistonin më dhe gjithçka e gjithkush qe përzier e ngatarruar keqas me gjithçka e me gjithkënd tjetër. 

     Nëse Amarda do kishte bërë atë që mendoi dhe ndjeu,- pra të hiqte dheun e hedhur mbi arkëmortin e të atit, që atij të mos i zihej fryma,- do qe bërë për shumë kohë objekt bisedash nga të pranishmit dhe jotëpranishmit. Por, sikur të ishte vetëm kjo! Njerëzit nuk përpiqen aspak të vendosin veten në vendin tënd për të të kuptuar si ndihesh, ata të krahasojnë me modelin që duhet të ndjekësh në një situatë të tillë.  

     Nëse guxon të shmangesh nga modeli, apo më keq akoma, nëse vepron në kundërshtim me të, do marrësh një notë jokaluese. Më e keqja e kësaj shoqërie, ku edhe ne bëjmë pjesë është se të gozhdon një herë e përgjithmonë. S’e ke të drejtën e riprovimeve. Ndaj edhe mendohemi njëqind herë para se të veprojmë një herë. Është vërtet sfilitëse të jetosh duke qenë i vetëdijshëm se po ta zhvasin jetën pak e nga pak çdo ditë. E përsëri mankthi s’ka të sosur. Duhet t’u jesh mirënjohës të gjithë atyre që kanë mirësinë të ndërhyjnë në jetën tënde. E bëjnë me gjithë zemër.

     Sikur të mundte të kthente kohën pas! Kishte nevojë urgjente të korrigjonte, ose së paku të fshinte qoftë edhe një episod të vetëm nga vargu i pafund i kujtimeve të hidhura, tashmë të bëra njësh me ekzistencën e saj. Pa kurrfarë mëdyshjeje mund t’i quante mizore, madje pse jo edhe vrastare. Ndjente si e torturonin pareshtur, duke i qëndruar mbi kokë si xhelatë. Këto ide të çmendura e sfilisnin teksa i lëvrinin në kokë. Pamundësia për të ndryshuar diçka, qoftë edhe fare të vogël, e bënte të ndihej e pafuqishme dhe e padobishme.

     I përplasej në vesh muzika e shurdhët dhe njëkohësisht e hidhur që krijonin gishtat kur i kërciste. Buzët, siç ndodhte rëndom me të në raste të tilla ishin të futura nga brenda. Dukeshin vetëm hera-herës, kur ajo kërciste dhëmbët. Kishte vite që donte t’i ndalte, ose së paku t’i kontrollonte deri diku këto veprime që i kryente pa vetëdije në çastet e vështirësive. Në një farë mënyre këto lloj veprimesh ishin edhe një lloj indikatori. Tregonin kur  realiteti ishte më i rëndë se pesha që mund të duronte Amarda.

     Sikur të kishte për të qoftë edhe një çast të vetëm qetësie! Do ta mbërthente fort, do ta pushtonte me të dy krahët që të mos i fluturonte pa e përjetuar dhe shijuar plotësisht deri në fund. Hë për hë dukej e pamundur. Ajo s’arrinte të shquante ndonjë dritë në fund të tunelin. Ku dreqin e kishte shpënë jeta? Ç’mëkate të rënda e të pafalshme kishte bërë për të merituar një kryq kaq të rëndë mbi supet e saj të brishta?  

      Kur vinte këtu, bëheshin katër persona të familjes, ndërsa në shtëpi mbetej vetëm e ëma,  Soni. Si ishte ç’balancuar kaq shpejt ekulibri numerik i familjes së saj? Jeta ndonjëherë di të jetë tejet mizore dhe më e keqja është se ajo nuk të paralajmëron dhe s’justifikon asgjë.            

       Më e rëndësishmja dhe njëkohësisht më e vështira për t’u zbatuar në kësi rastesh është t’i pëshpërisësh vetes ngadalë se do kryesh së paku ndonjë nga detyrat e shumta që të janë ngarkuar. Nuk duhet harruar se je një qenie njerëzore që ke për të jetuar një jetë, e cila është e jotja dhe e askujt tjetër. S’ia ke rrëmbyer askujt dhe s’do t’i hynte në punë ndokujt veç teje. Amarda duhej ta mendonte së paku ndonjëherë këtë, për të mos u ndjerë fajtore për çka kishte ndodhur. Nga qorrsokaku në të cilin e kishte përplasur jeta e kishte të vështirë, madje të pamundur  për të gjetur një rrugëdalje. Në radhë të parë duhej të mos e shihte si një ndëshkim të merituar.

     Më pas, ajo hynte në kishë dhe ndizte një qiri për shëndetin e së ëmës. S’kishte bërë ndonjëherë pjesë në grupin e besimtarëve të devotshëm, por situata të tilla të pashpresa në jetën e njeriut e bëjnë atë të fusë kokën në strehën e zotit.

     Fillimisht ishte e bindur se zoti nuk e dëgjonte. Më pas e zbuti disi gjykimin e saj. Zoti e dëgjonte, por s’i kishte përmbushur asnjë nga dëshirat, lutjet, apo kërkesat që ajo i kishte shprehur në lidhje me të ëmën. Tani kishte kaluar në fazën e tretë. Pothuajse ishte vetbindur që e ëma së shpejti do bëhej më mirë. Ende nuk ishte e sigurt. Kur kjo të ndodhte, kë duhej të falënderonte? Goditjet e shumta që i kishte dhënë jeta ia kishin mbushur kokën me pyetje pa përgjigje. Ndjente se dita-ditës po ia shternin forcat.

     Ishte duke lexuar paralelisht biblën dhe kuranin. Jo vetëm me shpresën për t’u gjetur përgjigje përse-ve të pafundme, por edhe për të provuar të kthente sytë nga qelli. Ndoshta ajo qenia hyjnore, e cila gjendej diku atje lart do kujdesej të zbatoheshin ato që thuheshin në librin e shenjtë: “Ka një kohë për të qeshur dhe një kohë për të qarë”. Kush e di nëse edhe në qiell është si këtu në tokë! Kur ligjet nuk zbatohen, apo shkelen, përgjegjësia dhe faji bien vetëm mbi më të dobtit. Dhe Amarda prej kohësh e ndjente veten të zhytur në kategorinë e më të dobtëve. Madje me mendjen e vet aderonte edhe në kategorinë e fatkeqve, për të cilët ekzistonte një kohë e vetme,- çfardolloj segmentimi i saj do të ishte i pavlerë.

     Soni pothuajse nuk reagonte dhe rrinte në shtrat pjesën më të madhe të kohës. Ngrihej vetëm nëse në shtëpi vinte dikush për ngushëllim dhe prania e saj ishte e domosdoshme. Kjo ishte detyra e vetme që ajo rrekej ta përmbushte me devotshmëri. Të tjerat me sa dukej i qenë fshirë plotësisht nga kujtesa.

     Amarda e ndjente veten fajtore për vdekjen e të atit. Ajo s’i kishte qëndruar pranë atëherë kur ai më shumë se kurrë kishte pasur nevojë për të. Sikur të mos mjaftonte kjo, ishte shtuar edhe diçka tjetër. Pas vdekjes së tij e ëma i kishte treguar për zënkën e parë dhe të fundit në jetën e tyre bashkëshortore. Me sa dukej ajo kishte rezultuar fatale. Dhe  nuk ishte vetëm Amarda që ndjehej e zhytur në faj për vdekjen e të atit. Por, ky fakt nuk e bënte aspak më të lehtë situatën.

     Sokoli s’kishte mundur të jetonte duke ditur se prej së shoqes nuk e ndanin vetëm dhjetra, apo qindra kilometra, të cilët kishin nisur t’i dukeshin të gjatë deri në pafundësi. Prej Sonit e ndanin mosmarrëveshjet dhe mëritë, të cilat ia kishin behur si rrufe në qiellin e kaltër.

     Ndërmjet çiftit të bashkëshortëve komunikimi sa vinte dhe zbehej, madje dobësohej pareshtur, si të qe një i sëmurë kronik. Dikur Sokoli pandehte se komunikimi ishte çelësi i suksesit në jetën e tyre bashkëshortore. Por, sa e vërtetë ishte kjo? A mund të flasim për komunikimin si një armë të fortë edhe në rastet kur dikush kthen në tabu një temë të caktuar? Mund të vlerësosh komunikimin mes dy njerëzve, kur njëri prej tyre ka vendosur shiritat e verdhë, sikur të donte të ruante të paprekur e të pashkelur një skenë krimi?

     Mos vallë kishte ndodhur ajo që ai i druhej prej njëzetë e gjashtë vitesh? Ndoshta e kishte humbur përgjithmonë Sonin. Shumë më e dhimbshme ishte kur mendonte se ajo s’e kishte dashur asnjëherë sa atë faqeziun që kishte hyrë para tij në jetën e saj. Për më shumë se çerek shekulli ishte përpjekur ta fshinte nga kujtesa, madje nga e shkuara e së shoqes. Ishte përpjekur të mos e krahasonte veten me të, por të bëhej përherë e më i mirë, i denjë për të shoqen. Ishte përpjekur që praninë e tij të dikurshme ta bënte inekzistente. S’ia kishte dalë mbanë. Kur s’kishte arritur ta harronte ai vetë, si mund ta kishte harruar Soni që e kishte dashur shumë, madje më tepër se jetën e vet?

     Soni s’kishte arritur ta donte po aq sa e donte ai, pavarësisht përpjekjeve të pareshtura nga ana e Sokolit për ta bërë të ndihej përherë një grua në qendër të jetës dhe të vëmendjes së tij. E si mund të ndihet tjetër një burrë, përveçse i tepërt në jetën e bashkëshortes së vet dhe njëherësh dështak në jetën e tij?

     Ajo s’i kishte shprehur qoftë edhe një herë të vetme pasionin, apo dashurinë e madhe që mund dhe duhej të ushqente ndaj tij. Nuk i hynin më në punë as përkushtimi dhe as vëmendja apo përkujdesi maksimal që kishte pasur gjithmonë nga ana e së shoqes. 

      Përsa i përket rolit të bashkëshortes, mos ndoshta Soni e kishte parë thjesht si një detyrë, vetëm e vetëm ngaqë ishin të martuar? Nëse kjo ishte e vërtetë, qoftë edhe pjesërisht, atij i vinte të ulërinte prej zhgënjimit të pamatë, por edhe prej dhimbjes që ishte ku e ku më e madhe. Jeta e tij kishte qenë një dështim i plotë, si rrjedhim i kishte sjellë një zhgënjim të plotë.

     Soni kishte bërë përgjatë viteve përpjekjet maksimale për t’u bërë një bashkëshorte e patëmetë, aq sa të gjithë ta merrnin për shembull. Sokoli ishte ndjerë gjithmonë krenar që e kishte, por deri këtu kishte arritur. S’kishte mundur të kalonte cakun dhe të hynte në kështjellën e shumëlakmuar të lumturisë. As vetë s’e përcaktonte dot sa kishte vuajtur shpirti i tij.

     Vetëm kur më në fund ndali vrullin, kur për herë të parë provoi të jetonte larg së shoqes nisi të reflektonte seriozisht. U bë i vetëdijshëm për situatën në të cilën ndodhej, por edhe për atë të mëparshmen, ku kishte jetuar  për më shumë se çerek shekulli. Të jesh i kënaqur nga jeta që bën, apo të vlerësosh nivelin në të cilin ke arritur me shumë mund s’është kush e di se çfarë. Sado larg të kesh mbërritur, apo lart të jesh ngjitur, kjo nuk do të thotë medoemos të jesh i lumtur. A mund të jetë i lumtur një njeri, i cili nuk merr dashuri në po atë mënyrë që jep? S’mund të çuditesh më nga asgjë. Jeta i ka treguar gjithkujt se mizoria e saj arrin shumë më larg se fantazia jonë.    

     Për më tepër, ai qe vetbindur plotësisht se Arbri ishte vrasësi i Klarës. Ishte i sigurt se Amarda do ta donte atë deri në vdekje. Edhe nëse Arbri do dënohej përjetë, edhe sikur të mos kishte asnjë shpresë se një ditë ata do ishin bashkë,  asgjë nuk do të ndryshonte. Madje edhe sikur ai të vdiste, Amarda s’do ta lidhte jetën e vet me askënd tjetër. Sokoli e kishte ditur që në fillim se përpjekjet e Sonit për ta larguar e mandej për ta shkëputur një herë e mirë të bijën prej Arbrit ishin të kota.

     Amarda ishte ajo lloj femre, e cila lindet për një mashkull të vetëm. Nëse s’do ishte e tij, s’do ishte e askujt. Ajo ua kishte dëshmuar këtë plot tri herë duke u përpjekur të vriste veten. Pa Arbrin jeta e saj s’kishte asnjë vlerë. As që e merrte mundimin të planifikonte të ardhmen, apo të jetonte qoftë edhe një ditë të vetme pa menduar për dashurinë e madhe, për dashurinë e vetme të jetës së saj.

     Kishte ekzistuar një ëndërr, më e bukura prej të githave dhe ruajtur me mjaft fanatizëm prej Sokolit.  Të bëhej gjysh. Absolutisht askujt nuk ia kishte zbuluar këtë dëshirë tijën që me kohën bëhej edhe më e madhe. Sa shumë i donte zërat e fëmijëve! I dukeshin si cicërimat e ëmbla të zogjve të posadalë prej vezëve që i çelin në pranverë. Kjo ëndërr për fat të keq ishte gjymtuar, madje shpërfytyruar. Arbri ishte dënuar me njëzetë e pesë vjet burg.

     Edhe sikur të dilte më parë prej andej dhe së bashku me Amardën të vendosnin të kishin fëmijë, Sokoli s’do mundte të mbante në krahë nipin, apo mbesën e vet. Në dejet e njomë e të brishtë, po aq sa do kishte gjak prej së bijës do kishte edhe gjak prej Arbrit. Vetëm kur e imagjinonte rrënqethej i tëri. Ishte e llahtarshme.

     Dikur e kishte dashur shumë Arbrin, e kishte dashur si djalin të cilin s’e kishte pasur kurrë. Dukej sikur kishin kaluar shekuj prej asaj kohe. Me Arbenin, mikun e tij prej një jete të tërë i dukej se nuk e lidhte më asgjë. Ai ligjërisht nuk ishte fajtor për vrasjen që kishte kryer i biri, por sidoqoftë, ai ishte babai i një vrasësi dhe në aspektin moral ishte po aq fajtor sa edhe Arbri, në mos edhe më tepër.

     Një bisedë që kishte pasur me Klajdin e kishte bërë të ndihej edhe më keq. Tmerrësisht, madje pafundësisht keq. Ai i kishte thënë se nëse Arbri dhe Amarda do bënin martesën e tyre civile, ata do kishin të drejtën e takimeve speciale, për të cilat në godinën e burgut kishte ambjente të posaçme.

     Kjo dukej se kishte qenë më mizorja prej gjithë atyre që pati mësuar, apo që kishin ndodhur kohët e fundit.  Madje, ishte edhe më e tmerrshme prej atyre që priteshin të ndodhnin, përfshirë të ardhmen e afërt dhe të largët: E bija që martohej me një kriminel brenda në burg dhe fëmija i tyre që ngjizej mes hekurave. Një njeri normal nuk mundet, jo të përballojë një realitet të tillë, por as ta imagjinojë atë.

     Përpiqej të gjente një fjalë që të ngërthente në vetvete gjithë zhgënjimin dhe vetminë, gjithë dhimbjen dhe braktisjen, gjithë frikërat që i ngjallte përfytyrimi i së ardhmes pa një rreze shprese për një të nesërme më pak mizore se e sotmja. Një fjalë e tillë nuk ekzistonte, jo vetëm në fjalorin e gjuhës shqipe, por as në fjalorin e ndonjë gjuhe  tjetër.  

     Kështu i kishte kaluar Sokoli javët e fundit të jetës. I zënë në çark prej situatave absurde që kishin ardhur njëra pas tjetrës. Pa iu shprehur askujt për gjthë sa po e bluante së brendshmi pa ritmikisht, si ata gurët e mullirit të vjetër, për të cilët i kishte folur shpesh i ati. Ingranazhet në mendjen e tij konsumoheshin pa mëshirë. Ai përpiqej t’ia dilte mbanë kundrejt  zhgënjimeve, vetmisë dhe braktisjes. Nuk vuante për veten sa për të bijën. Dhe ishte i vetmuar, plotësisht. Javë pas jave, ditë pas dite, orë pas ore, minutë pas minute vetmia bëhej edhe më mizore, madje shumë më tepër nga sa mund të imagjinohet.

     Erdhi një kohë kur ai e humbi plotësisht shpresën te e nesërmja. Ëndrrat për të ardhmen u shuan përfundimisht. Sokoli nuk kishte forcë ta duronte më tepër këtë lloj jete. Sa më shumë të jetonte, aq më shumë shpirti i tij do të vuante e do sfilitej. I vetmi konstatim që arrinte të bënte ishte se s'kishte më ç’të fitonte, por nuk kishte më as ç’të humbte nga jeta. Edhe sekondat i dukej se talleshin me të paturpësisht. Goditja e ngadaltë e akrepit të tyre kumbonte pa mëshirë në zbrazëtirën dhe kotësinë e jetës së Sokolit. Mjaft më!  

     Ai s’kishte pasur forcën të duronte duke pritur të shihte fotot që e bija do bënte së bashku me Arbrin më njëzetë e tre qershor. Me siguri do bëheshin mbretër të kopertinave. Por, kjo as që i hynte në punë Sokolit.  Ai s’mund të jetonte qoftë edhe një ditë të vetme kështu. I dukej se do të vinte fundi i botës kur ajo të vishej me të bardha, ndërsa ai me kostum dhëndërie dhe të pozonin sikur të ishte veprimi më normal në botë. Më pas mund t’u binte ndër mend ajo që i kishte thënë Klajdi. Po sikur të vendosnin përnjëmend për kryerjen e martesës civile?

     Sokoli nuk po gjente më qoftë edhe një arsye të vetme për të jetuar. E ç’mund të priste tanimë nga jeta? Një njeri i tillë nuk do kryente kurrë diçka me dorën e tij, apo me vullnetin e tij të lirë kundër vetes, kundër jetës. Ai s’do gjente kurrë prehje, duke menduar se po trazonte qetësinë shpirtërore të njerëzve të tij më të dashur, Sonit dhe Amardës. Por, me sa duket dhimbja e tij nuk kishte skrupuj. Dhimbjes as që do t’i bënte përshtypje nëse e quanin egoiste. Ajo e kishte dërrmuar, madje zotëruar deri në atë pikë, saqë ditën e njëzetë e tre qershorit ai ishte thyer përfundimisht.

     Kishte qenë një vdekje tërësisht prozaike, pa askënd pranë. Me celularin në dorë qe shembur në pragun e derës kryesore të shtëpisë. Gjysma e trupit jashtë dhe gjysma e trupit brenda. Askush nuk mund ta dinte se kujt do t’i telefononte në kohën që me të drejtë e quajnë: koha e shpirtit. Së shoqes? Apo së bijës? Përse jo shokut dhe mikut të tij prej një jete të tërë, Arbenit? Askush s’mund ta dinte. Ç’do t’i thoshte Gerit me të cilin  e kishte lënë të takohej atë mëngjes?

      Ndoshta do kishte diçka specifike  për Sonin, apo për Amardën. Patjetër duhej të kishte, por tani ishte vonë, tepër vonë. Ai i kishte mbajtur që të gjitha për vete. Fanatizmi me të cilin i kishte ruajtur, në mënyrë indirekte akuzonte njerëzit e tij të dashur. Ata kishin gabuar, madje rëndë. Por, tanimë mund të ngriheshin vetëm hipoteza dhe hamendësime. E përse mund të shërbenin? Këto s’ishin gjë tjetër, veçse kështjella prej rëre.    

     Natyra lajmëron ardhjen e një personi në jetë disa muaj para se kjo të ndodhë, pra vetëm pak kohë pas ngjizjes së tij. Përse nuk vepron në këtë mënyrë edhe me vdekjen? Ndoshta natyra për këtë mund të ketë arsyet e veta. Edhe sikur të na lajmëronte disa muaj, madje edhe sikur të na lajmëronte vite më parë për humbjen e personit të dashur, ne s’do mundeshim të ishim asnjëherë gati. Ndoshta ngaqë vdekja s’mund të ketë asnjë piktakimi me jetën. S’mund të sajosh ndonjë shpjegim, i cili të të bind plotësisht. Është  thjesht e pamundur.

     Koha s’mund të kthehej pas dhe Amarda s’mund të bënte asgjë për të ndrequr gabimet e së shkuarës. Pavarësisht brengave të mëparshme që kishte kaluar në jetën e vet, kjo e tanishmja ua kalonte të gjithave. Ndjehej aq fajtore kundrejt të atit, sikur ta kishte shtyrë me duart e veta drejt një gremine, në të cilën ai qe joshur prej vdekjes. Diçka ishte e sigurt. S’kishte kthim pas.    

     Por, nëse vazhdonte që gjithë kohën të mendonte pareshtur dhe të bluhej prej ndjenjave të fajit, duke kundruar dheun ende të njomë mbi varrin e të atit, s’do arrinte gjë tjetër përveç shtimit të dhimbjeve dhe brengave. Por, mund t’i ndodhte edhe diçka shumë më e  e keqe dhe më e tmerrshme njëkohësisht. Çmenduria ekzistonte potencialisht në qenien e saj. Ajo e ndjente se mendja e saj kërcënohej seriozisht nga ky rrezik i pandashëm, në po atë mënyrë që trupi i saj shoqërohej prej hijes së vet. 

     E kishte kapur disa herë veten mat duke folur me zë të lartë, atëherë kur s’kishte askënd përreth që t’i drejtohej. Me të drejtë kishte nisur të shqetësohej. Çmenduria ishte një vdekje për së gjalli e njeriut. Ishte ndoshta më e tmerrshmja prej të gjithave. Në këtë pikë mund t’i jepte plotësisht të drejtë gjyshes.

     Amarda duhej të niste të reagonte, përndryshe më e keqja mund të ishte e pashmangshme. Iriola i përsëriste herë pas here që Amarda dhe mamaja e saj duhet të merreshin me diçka që u pëlqente dhe që rrjedhimisht do t’u falte një lloj kënaqësie. Por, kush mund të kishte guximin të fliste me mamanë e saj dhe t’i merrte një përgjigje? Sa për ndonjë lloj kënaqësie të pritur prej tyre as që bëhej fjalë. Përveç shijes, mund t’i kishin harruar edhe emrin.

     Për fat të mirë halla e Amardës, e cila jetonte me bashkëshortin dhe djalin e tyre të vetëm në Athinë ishte nisur prej andej posa kishte marrë lajmin për vdekjen e të vëllait. Bashkëshorti i saj, me kombësi greke, s’kishte denjuar të vinte as atë ditë e as më vonë. Por, në fund të fundit kjo s’kishte ndonjë rëndësi kush e di se çfarë. As Amarda dhe as mamaja e saj nuk kishin ndonjë dobësi të madhe për formalizmat.

     Për Amardën mbërritja e hallës së saj të vetme dhe të shumëdashur ishte një dhuratë nga qielli. Edhe me Silvion, kushëririn e saj të parë, Amarda kishte një marrëdhënie të mirë, megjithëse ai ishte pesë vite më i vogël se ajo.

     Halla me të ardhur kishte qëndruar e pandarë prej Sonit. Në këtë mënyrë Amarda ishte shkarkuar prej një pjese të përgjegjësive të veta, të cilat kishin lindur papritur në situatën e re të krijuar. Ishte e pamundur t’i bënte të gjitha vetë. Megjithëse e kishte përzemër të kujdesej për mamanë e saj, tanimë i mbetej shumë pak kohë për ta bërë dhe forcat e saj pothuajse ishin shterur. Po të mos qe halla, me siguri ndjesitë e fajit për moskujdesin e duhur ndaj së ëmës do ta kishin gërryer së brendshmi. I detyrohej aq shumë! Soni kishte harruar veten në vitet e saj më të bukura, duke iu përkushtuar me mish e me shpirt së bijës. Tani ishte radha e Amardës.

    E vetmja gjë prej së cilës Amarda nuk hiqte dorë për asnjë arsye në botë ishte dhënia e tabletave tri herë në ditë. Me gjithë këmbënguljen e hallës se këtë punë duhej t’ia linte asaj, Amarda nuk qe thyer. Ideja se mund ta humbiste të ëmën nga një pakujdesi e vogël ishte kthyer tashmë në një tmerr të pafund e të pamatë. Ajo duhej t’i paraprinte së keqes. Ishte e bindur se mund t’ia dilte mbanë.

     Në vend që të rrinte si përherë me orë të tëra aty në varreza, duke menduar si zakonisht se si do ishte situata nëse ajo dhe i ati do ishin në vendet e njëri-tjetrit, më mirë të merrte rrugën e shtëpisë dhe të kujdesej për të ëmën. Ajo fatmirësisht ishte gjallë dhe për të mund të bënte ende diçka konkrete. Nëse ajo vdiste prej dhimbjes, apo për çfardolloj arsyeje tjetër, Amarda do mbetej fillikat në botë. Ndjenjat e fajit s’do ta linin, jo vetëm të mbyllte sy për të fjetur, por me siguri do ta pengonin edhe të merrte frymë.

     Duhej të bënte ç’të ishte e mundur që e ëma të ngrihej nga shtrati dhe të reagonte. Ato mund të bëheshin të forta vetëm nëse do ishin bashkë dhe do mbështeteshin te njëra-tjetra. Nuk e mendoi më. Mori biçikletën dhe u nis për në shtëpi. Retë e shiut që i rrinin pezull mbi kokë e shtynin të pedalonte gjithmonë e më shpejt. Ndjente se trupi po i djersitej dhe flladi i freskët i buzëmbrëmjes po e bënte të ftohej. Por, kishte kohë që nuk shqetësohej më për çikërrima të tilla.   

     Në zemër i rëndonte largësia prej Arbrit. Në mend i lëvrinin vetëm kujtimet e trishta prej vdekjes së të atit. Ishte e pamundur që mendja t’i zbrazej qoftë edhe ndonjë minutë të vetme prej tyre. Pas ditës së tretë, shtëpia kishte nisur të dukej deri diku e boshatisur. Në kohën e hyrje-daljeve të pandërprera të njerëzve, s’kishte pasur kohën e mjaftueshme për ta menduar në plotërinë e saj situatën e re. Vetëm atëherë humbja ishte bërë më e dukshme. Qe e tmerrshme. Ishte shumë për t’u përballuar nga dy femra fillikate.

     Të paktën në shtëpinë e tyre kishte vazhduar të qëndronte halla e saj e vetme Liljana, së bashku me djalin e vet Silvion. Në të kundërt shtëpia do mbetej e zbrazët dhe e frikshme. Halla kishte qenë vërtet një mbështetje e madhe në këto ditë të vështirë. Amarda s’e dinte ç’do kishte bërë pa të.

     Me të ëmën pothuajse nuk komunikohej më për asgjë. Ajo edhe kur shkëputej prej shtratit, madje edhe nëse vinte dikush për ngushëllim qante githë kohës dhe nuk arrinte të bënte bashkë dy fjalë. Ishte dobësuar aq shumë brenda një muaji të vetëm, saqë pothuajse nuk njihej më. Faqet i kishin hyrë nga brenda duke krijuar në të dyja anët e fytyrës së saj idenë e zbrazëtisë.  Mollëzat ishin bërë shumë më të dukshme se më parë, ndërsa poshtë syve, të cilët tani dukeshin më të mëdhenj i qenë ravijëzuar hije të errëta. Nëse më parë pothuajse s’kishte pasur asnjë thinjë, tani mund të numëroje çdo ditë të paktën dhjetra të tilla më shumë se një ditë më parë. Ato shfaqeshin pa mëshirë mes flokëve të saj të errët e të dendur.

     Pavarësisht të gjithave, njerëzit që vinin për ngushëllim duheshin pritur e përcjellë sipas zakonit. Shtëpia duhej të ishte e pastër dhe e rregullt. Tabakaja duhej nxjerrë për këdo që hynte në shtëpi, me raki e kafe. Ndërsa për ata të katërt që jetonin aty duhej bërë gjithçka që lidhej me higjienën dhe gatimin.

     Amarda ishte e vetme në të gjitha punët, por halla i jepte një ndihmesë të madhe në pritjen e njerëzve. Ajo gjithmonë dinte gjithçka duhej ditur në raste të tilla. Kjo i jepte Amardës një farë lehtësimi. S’donte t’i mungonte gjë në respektimin e kujtimit të të atit. Nëse nuk kishte arritur ta bënte këtë për aq kohë sa ishte gjallë, të paktën tani që kishte vdekur duhej të bënte gjithçka për të nderuar kujtimin e tij.

     Në rastet kur vinin njerëzit për ngushëllim, Soni zhytej në kolltuk dhe pothuajse s’thoshte asnjë fjalë. Lotët i binin pareshtur. Amarda e dinte që ajo vuante shumë dhe se ndjehej fajtore, tmerrësisht fajtore, njësoj si ajo, por ja që tani duhej patjetër të kryenin disa detyra, të cilat sipas hallës ishin të mirëpërcaktuara.

     Një ditë njerëzit do përfundonin së ardhuri dhe ato mund të përqafonin njëra-tjetrën. Do kishin gjithë jetën përpara për të vajtuar humbjen e kryefamiljarit, që quhej me të drejtë shtylla e shtëpisë. Hë për hë Amarda ishte shumë e zënë me detyrat. Ndonjëherë i dukej vetja e transformuar në një makinë që thjesht u bindej komandave të hallës, pa kërkuar përse-në e veprimeve. Të paktën në atë shtëpi ishte ende dikush që arrinte të mendonte me gjakftohtësi dhe të jepte komanda.

     Nëse halla do kishte ikur prej shtëpisë së tyre, fundja siç kishin vepruar gjithë të tjerët, me siguri nënë e bijë do ishin turpëruar në sytë e njerëzve, duke mos nderuar siç duhej kujtimin Sokolit. Në shtëpi me siguri do ishte krijuar kaos. Për fat të mirë asgjë nga këto s’kishte ndodhur. Dhimbja s’kishte mundur t’i vinte shkelmin detyrimeve të cilat prej saj  konsideroheshin të shenjta.